MÖ 469–399 · ATİNA
Sokrates
Kitap yazmadı. Yaşamını, Atina sokaklarında sürdürdüğü sorgulamayı ve ölüm karşısındaki tutumunu felsefesinin parçası yaptı.
SOKRATİK SORUN
Onu kendi yazılarından tanımıyoruz.
Sokrates hiçbir eser bırakmadı. Onun yaşamı ve düşüncesi, amaçları ve türleri birbirinden farklı antik yazarların tanıklıklarından yeniden kurulur.
Bu nedenle “Sokrates ne düşünüyordu?” sorusunun yanında “Hangi yazarın Sokrates’i konuşuyor?” sorusunu da sormalıyız. Kesin bir portre yerine, kesişen ve çatışan tanıklıklarla karşılaşırız.
HAYATI
Felsefeyi yaşama biçimine dönüştürmek
Atinalı yurttaş
Taş ustası Sophroniskos ile ebe Phainarete’nin oğlu olarak anılır. Atina’nın savaş, demokrasi ve siyasal krizlerle biçimlenen dünyasında yaşadı.
Asker ve sorgulayıcı
Antik tanıklıklar Potidaia, Delion ve Amphipolis seferlerinde hoplit olarak görev yaptığını aktarır. Sonraki yaşamında yurttaşlarını erdem ve bilgi üzerine sorguladı.
Kamusal görev
Meclis kurulunda görev yaptığı sırada yasaya aykırı toplu yargılamaya direnmesi, siyasal baskı karşısındaki tavrının örneklerinden biri olarak anlatılır.
Yargılama ve ölüm
MÖ 399’da kentin tanrılarına inanmamak ve gençleri yozlaştırmakla suçlandı. Suçlu bulundu; kaçmayı reddederek baldıran zehriyle verilen ölüm cezasını kabul etti.
YAZILI ESERLERİ
Yok — fakat dört temel tanıklık var.
Bu kaynaklar bir yapbozun kusursuz parçaları değildir; her biri kendi amacı doğrultusunda farklı bir Sokrates kurar.
Platon
Sokrates'i çok sayıda diyaloğun merkezine yerleştirir. Felsefi bakımdan en zengin kaynaktır; fakat edebî bir yazar olarak Platon'un sesiyle tarihsel tanıklığı birbirinden ayırmak kolay değildir.
Ksenophon
Sokrates'i pratik, ölçülü ve yararlı bir ahlak öğretmeni olarak sunar. Platon'la ortak noktaları kadar farklı vurguları da önemlidir.
Aristophanes
Bulutlar komedyasında onu doğa araştırmaları ve tartışma oyunlarıyla ilişkilendirerek hicveder. Bu portre, Atina'daki kamusal imgenin bir tanığıdır.
Aristoteles
Sokrates'ten sonra doğmuştur; yine de kavramsal tanım ve tümevarımsal akıl yürütme konusunda tarihsel ayrımlar yapar.
DÜŞÜNCE VE YÖNTEM
Sokratesçi pratiğin dört odağı
- Elenkhos
- Bir iddiayı art arda sorularla sınamak; konuşanın kabul ettiği öncüller arasındaki gerilimi görünür kılmak.
- Bilmediğini bilmek
- Bilgelik iddiasından önce kendi sınırını tanımak. Bu ifade basit bir bilgisizlik övgüsü değil, araştırmanın başlangıcıdır.
- Ruhun bakımı
- Servet, ün ve güçten önce insanın nasıl biri olduğuyla; adalet, ölçülülük ve düşünsel dürüstlükle ilgilenmek.
- Sorgulanmış yaşam
- Kendi kabullerini ve ortak yaşamın değerlerini sınamadan yaşamayı yeterli görmemek.
OKUMA ÖNERİSİ
Önce savunmayı dinle.
Apology felsefi görevi ve yargılamayı; Crito yasa ve kaçış sorununu; Phaedo son günü; erken dönem diyalogları ise sorgulama yöntemini farklı açılardan gösterir.